sábado, 22 de agosto de 2015

Para apagar a sede de románico

É verán. Vai calor e temos sede de románico.

A Fundación Vicente Risco e O Sorriso de Daniel teñen o pracer convidarvos a beber no traballo dos mestres canteiros do medievo galego. O románico de Valdeorras, o románico da Ribeira Sacra, o románico do Ribeiro e o románico de Monterrei.
Podedes anotarvos a todas, a unha, ás que queirades...

Xa sabedes, non deixedes para o final que as prazas son limitadas.





Modalidades para anotarse:
1. Á totalidade das actividades. Custo 150€ para non asociados e 110€ para asociados.
2. A unha das xornadas: 40€ para non asociados e 30€ para asociados.

Ingreso do pagamento en ES71 20805273 8630 4004 7616
Comunicación do ingreso a secretaria@fundacionvicenterisco.com ou osorrisodedaniel@gmail.com
(agradécese que figuren nomes de cada asistente e tfno de contacto).



sexta-feira, 26 de junho de 2015

A esta festa está convidado, Conselleiro!

O 26 de xuño o almanaque di que é día de San Paio. E as festas son festas se a alegría se comparte. Así que lle enviamos convite ao Conselleiro de Cultura. Na véspera, e por rexistro, entrou no edificio administrativo de San Caetano en Santiago este convite.




Estimado Sr Conselleiro:
O 26 de xuño ducias de parroquias que en Galicia están baixo a advocación do neno mártir de Albeos (Crecente) celebran a súa festa grande.
En San Paio de Abeleda (Castro Caldelas) esa festa non se pode celebrar. Hai máis de corenta anos que a parroquia foi clausurada e a súa igrexa, un magnífico exemplar do románico da Ribeira Sacra ameaza ruína, xa desteitada e cos muros desprotexidos. Seguramente nalgún caixón da súa consellería haxa unha carpeta que garde as nosas queixas e as dos seus veciños sobre esta lamentable situación.
Para nós o 26 de xuño segue a ser un día para facer festa en San Paio de Abeleda e é por iso que lle enviamos unha botella dun famoso viño –fíxoo famoso o Presidente Obama cando o escolleu para facer un brinde recentemente- que se cría nos socalcos do val da Abeleda. Na etiqueta poderá ver a imaxe do mosteiro, moito máis amable que a contemplación das súas ruinas.
Esta semana comunicounos a súa secretaria que posiblemente puideramos entrevistarnos con vostede proximamente, á espera desa entrevista enviámoslle este agasallo para que o 26 de xuño tamén vostede poida dicir ARRIBA SAN PAIO DE ABELEDA!
Un cordial saúdo
A Xunta Directiva de O Sorriso de Daniel

segunda-feira, 1 de junho de 2015

A onde van esas escavadoras?


Contan os medios de comunicación que nesta primeira semana do mes de maio as escavadoras derrubarán unha casa en Reza (Ourense).

Non coñecemos polo miúdo os detalles xurídicos polos que a tal edificación pode acabar derrubada, se a propia familia que a habita dende hai anos e os seus amigos e coñecidos non conseguen frear o paso das excavadoras. Un grupo de profesionais relacionados coa arquitectura e a creación artística levan días dicindo que a edificación  é unha obra senlleira da arquitectura ourensán. Din tamén –pero Alá sabe máis- que a casa se derrubará por unha denuncia de outro propietario cunha casa igual de legal/ilegal que a que vai ser derrubada.

Pouco contan os medios de comunicación de cómo é posible que na Galicia do século XXI haxa cidades como Ourense –a terceira en poboación da comunidade- que sobreviva durante décadas sen leis urbanísticas claras. Pasaron os gobernos –por variedade de cores non sería- e o PXOM segue sen estar aprobado e polo tanto os cidadáns viven privados do máis fundamental para ordear unha convivencia entre veciños: unha lei clara que evite a arbitrariedade e o trato desigual.

Mentres se oe o ranxer dos motores das escavadoras que van derrubar a casa desta familia de Reza en O Sorriso de Daniel non podemos tirar do pensamento a estrutura dun polideportivo levantado na área de protección do Mosteiro de Melón polas autoridades do Concello. 

 N´O Soriso de Daniel somos amigos de facer fichas para ordear a información e consultando a ficha relativa a este caso de Melón atopamos que:

7 de outubro de 2004: o alcalde asina a acta de planeamento da obra do polideportivo. Ubícase sobre solo rústico e non conta co permiso da Consellería de Política Territorial (sendo conselleiro Núñez Feijoo) nin de Patrimonio (sendo conselleiro Jesús Pérez Varela). Non contaba coa parcela mínima e non tiña o debido retranqueo.

4 de maio de 2005: tras varios requerimentos desas consellerías e do Valedor do Pobo o concello informa á Xunta de Galicia que as obras están paralizadas.

Xullo de 2005: reinícianse as obras sen contar cos permisos necesarios de Patrimonio.

20 de xullo de 2005: Patrimonio decreta a paralización

10 de agosto de 2005: rematan as obras.

3 de agosto de 2006: A dirección xeral de urbanismo multa ao concello con 120.000€ polas actuacións.

Maio de 2008: O tribunal superior de Xustiza ordea a demolición do polideportivo.

Todo isto faise coas seguintes advertencias administrativas:
Informe en contra do Secretario do Concello
Advertencias da Dirección Xeral de Patrimonio.
Advertencias da Consellería de Política territorial.

Por conta desta obra o alcalde, que tanto teimou en seguir adiante coa ilegal construción, é inhabilitado para exercer cargo público e a súa dona sustitúeo ao fronte do concello persistindo en rematar o polideportivo comezado polo seu marido.

Vai para un ano O Sorriso de Daniel personouse ante a Consellería de Medio Ambiente como parte interesada co obxectivo de facer cumprir as sentenzas. A consellería fixo ouvidos xordos –a aceptación da personación é de obrigado cumprimento por parte da Consellería- e neste momento agardamos que o Valedor do Pobo se pronuncie sobre este asunto e formalmente se nos dé por personados para actuar en consecuencia. 

No mes de febreiro deste ano 2015 o Tribunal Superior de Xustiza de Galicia dicta sentenza que non admite xa recurso no que obriga á Axencia de Protección da Legalidade Urbanística da Xunta de Galicia a cumprir nun prazo de tres meses o derrube.

O tempo bótase enriba e multiplícanse a actividade da alcaldesa. Por un lado anuncia nos medios de comunicación que ven de conseguir un acordo –que ninguén consegue explicar- coa Dirección Xeral de Patrimonio para legalizar o ilegalizable. Por outro nestes días está exposto ao público un novo proxecto que afecta á contorna de protección do Mosteiro de Melón e que podería impedir que se cumprise a manda do Tribunal Superior de Xustiza de Galicia: o derrube dunha obra ilegal.

Mentres tanto en O Sorriso de Daniel asáltanos unha enxurrada de preguntas: 
Serven para algo ou non serven para nada as declaracións BIC dos monumentos? 
Porque hai tanto silenzo na Dirección Xeral de Patrimonio? 
Se as excavadoras acenderon os seus motores deberían dirixirse antes á casa de Reza ou ao polideportivo ilegal de Melón? 
Para qué queremos unha Axencia de Protección da legalidade urbanística se non é quen de controlar aos descontrolados alcaldes que fan do seu concello un pandeiro e das leis un fol de gaita?

Todas estas preguntas resúmense nunha: a onde van esas escavadoras?

quarta-feira, 6 de maio de 2015

X Xeira románica a carón do Arnoia (I)

A prol de conmemorar o Día de Monumentos e Sitios, na fin de semana do 18 e 19 de abril tivo lugar esta  X Xeira románica a carón do Arnoia, patrocinada pola Asociación de Comerciantes e Hostaleiros de Allariz e coordinada fantasticamente pola empresa de xestión integral do patrimonio Xeitura.


A cita fixouse para as 10:30 da mañá na Barreira de Allariz, lugar onde nos recolleu puntualmente o autobús que nos levou ata Santa Eufemia de Ambía en Baños de Molgas. Este concello contén numerosos restos romanos  e incluso un balneario que garda unha das  tres fontes termais que abrollan nesta localidade. Pero a nosa ruta pararía no lugar de Santa Eufemía de Ambía, a apenas 11 km de Allariz, para visitar a capela prerrománica que da nome á aldea.


A  visita foi comentada por Carlos Sastre, que situou a construción no século IX. No exterior da cabeceira atopamos  tres ventaniñas de arcos dobres de ferradura, sen alfiz, cada unha decorada á súa forma, e tan pegadas están á vivenda veciña que hai que facer verdadeiros contorsionismos para fotografalas.


Xa no interior, descóbrese máis claramente a primitiva forma do templo , con restos de arranque de dous arcos formeiros que separarían a cabeceira en tres ábsidas dedicadas respectivamente, ao Salvador, a Santa Eufemia e a Santa María.

Un Cristo de talla popular, de catro cravos observábanos desde o muro norte e deu pé a unha interesante disertación de Carlos Sastre sobre como esta  forma de representar a crucifixión foi reclamada por Lucas de Tuy (obispo 1239-1249) en  Altera vita (Contra albiguenses) como a única e verdadeira,  sinalando todas as demais como heréticas . Este mesmo texto,  na deriva dos tempos chegaría  ás mans de Francisco Pacheco e tomaría forma no Cristo do seu xenro Velázquez.



Pero o que máis alegría nos deu foi atopar parte das inscricións dedicadas a cada un dos patróns no interior, pois as supoñiamos fóra do templo . Porén, outras pezas parece que andan por algún muro do casarío próximo.
Carlos tamén nos achegou os estudos que Ángel del Castillo, fixera para o Boletín da Real Academia Galega alí por  1928  e  1931  e onde debuxou as inscricións.
Santa Eufemia non deixa de darnos pistas sobre a súa historia como lugar de devoción en feminino: unha ara romana dedicada ás ninfas sirve de peaña á Santa.
E xa por demais, Teresa tivo o ollo de ver un petróglifo, un pequeno debuxo dun cervo no extremo Leste da parede Norte, que nos chamou a atención.
Finalmente e antes de marchar, agradecemos á señora das chaves a súa amabilidade e que nos contara algúns datos sobre a igrexa. Sinceramente, pensamos que elas son as auténticas merecedoras dunha homenaxe  neste día, xa que somos conscientes que, en moitos casos, é pola súa dispoñibilidade que temos acceso a  tanto monumento.


Saímos de Santa Eufemia e comezou a engurrarse o día. Para cando chegamos a Xunqueira de Ambía (a 5 minutos) xa estaban caendo as primeiras pingas, o que, por outra parte, tampouco nos impediu seguir as indicacións de Carlos Sastre sobre este impoñente mosteiro. Parecía que os animaliños vixiantes da fachada mirábannos  como dicindo: “están tolos estes sorrisos” .

A inscrición, ademais de darnos a data fundacional (2 de xuño de 1164), danos un consello deses dos libros de autoaxuda, un pouco agoireiro: “Cando sexas feliz ten coidado coas cousas adversas” Felices somos indo de xeira, e se as cousas adversas son a choiva que nos molla, benvida sexa!


Carlos indicounos que a inscrición orixinal está no banco que se apoia á esquerda da portada e parece que vai desaparecer, por mor dos liques e a intemperie. 


Unha vez dentro do templo, sorprendeunos a altura das naves con arcos que xa apuntan ao gótico e a trampa da falsa tribuna feita para contrapesar as forzas das naves e os arcos faixóns.

 Xunqueira agocha unha innumerable cantidade de cousas interesantes. 
  • Un retablo dedicado a Santa María, que se desmontou nalgún momento e montouse de novo como un quebracabezas que necesita ser reordenado.
  • Restos dun frontal 


  • Aínda  que non sexan románicas, aos sorrisos gústanos as sereas.


  •  E moito máis a sorrinte figura de referencias mateanas protexida nun pórtico que serve de atril do Evanxelio. Para nós, un Daniel!


  • A María Magdalena atribuída a Cornelis de Holanda, chamounos a atención polo seu estilo hispanoflamenco
  • Na sacristía un sagrario con greenman e putti vendimiadores
  •  As columnas que soportan o altar



Polo Sur ábrese unha porta ao claustro gótico , onde Carlos Sastre foi marcando por aquí e por alí, as pistas dun pasado máis próximo ao románico: a arcada, agora cega, de entrada á sala capitular, os remates dos arcosolios, as patas dos sarcófagos.






De volta a Allariz, os sorrisos recargaron pilas e descansaron un pouco ata o momento de tomar de novo autobús que nos levaría a Santa Mariña de Augas Santas, a uns 8 km.


Sexa polo nome, sexa porque tocaba, a choiva batendo nos paraugas foi a banda sonora das explicacións de Marga, encargada de ilustrarnos sobre a igrexa mausoleo. E quen pasaxe por alí, así nos atopou, baixo a protección do carballo senlleiro e case tricentenario.


 Concentrándonos na igrexa, seguido vimos as similitudes entre esta e Xunqueira de Ambía. A tripla cabeceira, aínda que modificada, respiraba románico. De destacar os canzorros decorados, como o desta muller de cabelo solto ou o animal que se morde as patas.
 A planta tamén repite a estrutura de Xunqueira de Ambía, con tres naves que desembocan nunha tripla cabeceira. Pero aquí as naves cóbrense con artesoado de madeira decorado con formas xeométricas e ondulantes, de inspiración mourisca, e que é común a outros puntos de Ourense.  Igualmente, o sistema de falsa tribuna xunto co fermoso rosetón dota ao templo dunha lixeira monumentalidade. Os arcos faixóns descargan en capiteis escoltados de dúas ménsulas que nos deixan na dúbida se no proxecto estaba planeado, se cadra, outro tipo de cuberta.


 Como curiosos que somos,   non se nos escapou o  altar, de catro columnas e un relevo con varias cruces.
E así, despedíndonos da Santa, fómonos de andaina polos seus lugares, con restos arqueolóxicos e petróglifos, nunha paisaxe exuberante.

 Tan fermosa é a paisaxe que dúas xeireiras, despistáronse e chegaron á Basílica da Ascensión antes que ninguén. Os restos deste templo do século XIII, marcan a entrada á cripta ou forno de Santa Mariña.
 Baixamos ao forno, onde Manuel, de Xeitura, nos indicou as súas curiosas similitudes coas termas castrexas. A pouco que os ollos comezaban a acostumarse á escasa luz, xorden restos moi interesantes, como laudas labradas, unha liña de imposta decorada con bolas, froito desa cristianización do espazo,  a pedra fermosa que pecha o primeiro habitáculo, con símbolos que deron pé a múltiples interpretacións (chave, basto, traballos de Hércules, centauro).


 A imaxinación disparábase, e se non, dicídeme: alguén ve un home deitado nesta foto? Eu sei que sí, ;)
 Imposible transmitirvos nestas liñas as sensacións do espazo: a luz que entra por unha fiestriña, o son da auga caendo na piscina e o seu murmurio baixo as lousas. Así que, con este ambiente, aproveitamos para facernos a foto de grupo.
 Xa fóra, Manuel, de Xeitura, guiounos ata as Piocas da Santa (onde se refrescou da queima), sinalándonos que máis probablemente sexa un lagar,

 Falounos das historias dun carballo que non se debe cortar, do asento da Santa, e ata onde a súa cabeza chegou pegando os tres famosos botes. E que me dicides dos tesouros que gardan as mouras baixo as penas?
Moi próximo a estes lugares están os restos dos castro da Cibdá de Armeá que comezara a escavar Conde Valvís alí polos anos 50, onde se descubriu a figura do  guerreiro que se garda no Arqueolóxico de Ourense.

Despois fomos cara arriba, e, a poucos metros, démonos de fouciños cunha curiosa construción esculpida na pedra, que como contou Manuel, foi un achado accidental de hai poucos anos dun veciño. No primeiro momento pensouse que era un santuario á maneira do portugués Argeriz, pero neste momento os estudos indican que foi unha vivenda.


Cando o sol asomaba por entre as nubes, marchamos de volta ao autobús, que xa era hora de repoñer forzas en Allariz. Un agarimoso aperitivo esperaba por nós, por xentileza dos organizadores. Rico!


E así rematou o día 18 e, algo cansados, os máis ou os menos, agardamos polo percorrido do día seguinte.




X Xeira románica a carón do Arnoia (e II)

Amañece o domingo en Allariz.


A cita repetíase na Barreira ás 09:30, nun día luminoso, para xa de xeito particular, trasladarnos a San Salvador dos Penedos a pouco máis de 8 km de Allariz, pola vella estrada a Madrid.




Alí, abraiados pola contorna, esperamos a Avelina que nos abriría a porta mentres Marga Vázquez nos aprendía sobre este sinxelo exemplo de románico rural, construído a cabalo entre os séculos XII e XIII.

Xa no interior, arremuiñámonos para non perder detalle do seu Cristo románico, de ollar tranquilo,  sobre cruz de gallos. Decatámonos que non tiña coroa e Avelina countounos de cómo o seu pai levou o Cristo nun carro ata a estrada porque ía para una exposición a Madrid, e devolvéronllelo sen coroa.

Ela falounos de moitas cousas, de como eran os camiños de antes, de cando nena subía ata o pico, de ter emigrado e a emoción de ver o Cristo no No-Do. E como se asegurou  noutra ocasión, de que o Cristo, que tiña que viaxar a outra exposición, fose o mesmo que lle devolvían.

Mulleres que son un pobo.

E así se prestou para unha foto de grupo

Despedímonos de Avelina, aínda que con ganas de seguir escoitándoa,  e volvemos a Allariz. Aquí visitaríamos Santiago, San Pedro, Santo Estevo e Santa María de Vilanova. 

A primeira visita foi para a igrexa de Santiago, primeira parroquia da vila, rematada no século XIII, con elementos de varias épocas. Véxase o arco apuntado con cinxido de taqueado

O curioso frontal de altar

E como nos gusta tirar foto de todo!

No exterior, a porta sur, protexida por unha chambrana de modillóns, aparecen dous capiteis historiados que nos avisan dos perigos de separarse do camiño correcto.

A riqueza decorativa tamén se espalla polos canzorros, ventás e nos arquiños nos aleiros, o que nos conecta  con repertorios e formas doutros lugares, como a Catedral de Ourense ou Oseira.


A igrexa foi defensiva

Na porta Oeste o repertorio decorativo está dedicado ao home axexado polo mal, que literalmente lle “pica” na cabeza.

Xa sabemos que nunca hai unha única significación da representación románica, e a propósito disto Marga estendeuse na simboloxía da explicación das cegoñas deste capitel.
Máis tarde, marchamos á Igrexa de San Pedro, do século XII, que parece que tivo claustro, e agora está moi reformada. Tamén conta con torre defensiva.

No que respecta á portada, a do muro Sur, moi reformada, a decoración dos seus capiteis lembra aquela da igrexa de Santiago, con estes animais que ameazan ao home. Lamentamos as pinturas que afean o lugar



Seguimos ata Santo Estevo, exemplo máis sinxelo cas anteriores pero necesario deterse a estudalo,



Moitas historias pódennos contar os canzorros, e se non, fixádevos nesta  sucesión de cabezas: lobo, señora con toca, e señor barbudo. Que pensades?

 E xa acompañados polo sol, encantounos Santa María de Vilanova con esta porta de arquiños que abranguen  a arquivolta

E estas mochetas que falan dun gótico próximo

A porta ten escritas oracións de protección coma esta

Na ventá repítese, con esa coherencia distintiva do románico, a decoración da porta

Como vedes, non paramos en toda a mañá, e aínda nos deu para 10 minutiños de conversa antes de entrar á Fundación Vicente Risco onde se proxectaría “A Memoria de Abeleda”, o documental de Iria Puga sobre San Paio de Abeleda (Castro Caldelas).




E coa emoción de San Paio de Abeleda rematamos a xeira polas terras do Arnoia, onde a pesar da choiva sempre houbo boas caras e bo humor.

Finalmente, queremos a dar as grazas moi especialmente a Manuel, Begoña e Noemi de Xeitura, así como á Asociación de Comerciantes e Hostaleiros de Allariz, por abrirnos as portas nunha visita ben interesante e facernos sentir como na casa, á Luis Martínez-Risco e á Fundación Vicente Risco, pola oportunidade de dicir “Arriba San Paio de Abeleda!”  tamén en Allariz, e logo dar crónica de elo. A Tereixa da Oficina de Turismo, por gravar a visita e facilitarnos todo tipo de información, a Carlos Sastre e a Margarita Vázquez polas extraordinarias explicacións, das que sempre aprendemos tanto,   e por último a todas e a todos os que nos acompañastes neste goce do noso patrimonio.
Á próxima!





Fotos: Carlos Sastre, Amparo Fernández, Antonio D. Moure e Pilar Sánchez